Van paddenstoelen fotograferen in het Bos Elfbergen tot speuren naar korstmossen op oude eiken en een bezoek aan een heuse vlinderbioscoop. Oudemirdum was zaterdag 26 september het middelpunt van de Friese groene vrijwilligerswereld. Maar liefst 200 vrijwilligers kwamen naar Gaasterland voor Grien Goud, de jaarlijkse Friese Groene Vrijwilligersdag.
De zaal van MFC It Klif zat vol toen de deelnemers aan de dag begonnen. Het thema van deze editie was ‘De kracht van doen’. Een toepasselijke titel, want de aanwezige vrijwilligers zetten zich op allerlei manieren daadwerkelijk in voor natuur en landschap in Fryslân.
Grien Goud is niet alleen bedoeld als bedankje voor dat vrijwilligerswerk. Het is vooral ook een dag om elkaar te ontmoeten, ervaringen uit te wisselen en nieuwe kennis op te doen. Daarvoor was een uitgebreid programma samengesteld met lezingen, workshops en excursies in en rond Oudemirdum.
Met de camera het Bos Elfbergen in
Een van die activiteiten was een workshop natuurfotografie die ik zelf mocht verzorgen. Met een groep van veertien deelnemers gingen we op pad in het Bos Elfbergen bij Oudemirdum.
Het weer werkte gelukkig prima mee en al wandelend door het bos gingen we op zoek naar geschikte onderwerpen. Bij natuurfotografie is het verleidelijk om direct de camera te pakken zodra je iets moois ziet. Maar vaak loont het om eerst eens rustig te kijken. Waar komt het licht vandaan? Wat gebeurt er wanneer je een lager standpunt kiest? En hoe zorg je ervoor dat een rustige achtergrond het onderwerp juist sterker maakt?
De favorieten van de deelnemers lieten zich al snel raden: paddenstoelen. In deze tijd van het jaar zijn ze overal in het bos te vinden en voor een fotograaf zijn het dankbare modellen. Groot, klein, opvallend of bijna verborgen tussen het mos en de bladeren.
Er werd volop geëxperimenteerd met compositie, standpunt en scherptediepte. Onderweg kreeg ik al verschillende mooie resultaten te zien. Het blijft bijzonder dat iedereen door dezelfde omgeving wandelt, maar uiteindelijk toch met heel verschillende beelden thuiskomt.
Het was een gezellige en geslaagde fotowandeling waarin fotografie en genieten van de natuur mooi samenkwamen.
Met de loep langs oude bomen
Niet ver daarvandaan werd tijdens een andere excursie op een heel andere manier naar de natuur gekeken. Onder leiding van Henk-Jan van der Kolk van de Bryologische en Lichenologische Werkgroep (BLWG) bogen deelnemers zich met hun loep over de bast van oude bomen.
Dat leverde soms nieuwsgierige blikken op van voorbijgangers. Want wat valt er nu helemaal te ontdekken op zo'n oude boom?
Heel veel, zo bleek.
In de groeven van de bast ging de groep onder andere op zoek naar het fraai genaamde vliegenstrontjeskorstmos. Van der Kolk vertelde dat er in Nederland ongeveer 800 soorten korstmossen en korstmosparasieten voorkomen. Op de Friese zandgronden worden korstmossen bovendien op honderden meetpunten onderzocht.
Schriftmos: geheimzinnige tekens op een boom
Bijzonder fotogeniek is het schriftmos. Met het blote oog lijkt het misschien niet veel meer dan een lichte, grijswitte vlek op de bast. Wie er een loep bij pakt, ontdekt iets heel anders.
Op het lichte oppervlak verschijnen allerlei dunne zwarte lijntjes. Ze kronkelen over het korstmos alsof iemand met een minuscuul pennetje geheimzinnige letters of hiërogliefen op de boom heeft geschreven. Aan die karakteristieke tekening dankt het schriftmos zijn naam.
Schriftmos is, net als andere korstmossen, trouwens geen gewoon mos. Een korstmos is een bijzondere samenlevingsvorm van een schimmel met een alg of cyanobacterie. De partners profiteren van elkaar en kunnen daardoor op plaatsen leven waar andere organismen het moeilijk hebben.
Wat vertellen korstmossen over onze lucht?
Die kleine korstmossen vertellen onderzoekers bovendien iets over de omgeving waarin we leven.
Verschillende soorten reageren namelijk verschillend op stoffen in de lucht. Daardoor kan de samenstelling van de korstmossen op bomen worden gebruikt als biologische graadmeter voor luchtverontreiniging.
Vroeger speelde vooral zwaveldioxide een grote rol. In de jaren tachtig verdwenen daardoor veel korstmossen. Nadat de uitstoot sterk afnam, verbeterde de situatie voor verschillende soorten.
Tegenwoordig kijken onderzoekers onder meer naar de invloed van ammoniak. Dat verandert de omstandigheden op de boomschors. Sommige korstmossen profiteren daarvan, terwijl andere soorten juist verdwijnen. Door op vaste meetpunten te registreren welke soorten er groeien en hoe hun voorkomen in de loop van de tijd verandert, ontstaat een beeld van de ammoniakbelasting.
Het is dus niet zo eenvoudig als veel korstmossen betekent schone lucht. Juist welke soorten er groeien en de verhouding tussen stikstofminnende en stikstofmijdende soorten vertelt het interessante verhaal.
Zo blijkt een oude eik midden in Oudemirdum opeens niet alleen een boom, maar ook een klein meetstation voor veranderingen in onze leefomgeving.
Basiskwaliteit Natuur
Binnen in It Klif ging het ondertussen over een groter vraagstuk. Gerrit Tuinstra van Landschapsbeheer Friesland verzorgde een lezing over Basiskwaliteit Natuur.
Daarbij draait het om de minimale omstandigheden die nodig zijn om gewone inheemse planten- en diersoorten ook daadwerkelijk gewoon te houden. Niet alleen zeldzame soorten verdienen aandacht; ook soorten die we nu nog overal tegenkomen hebben voldoende geschikt leefgebied nodig.
Waarnemingen van vrijwilligers spelen daarbij een belangrijke rol. Meinte Engelmoer van de Fryske Feriening foar Fjildbiology riep de aanwezigen dan ook op om waarnemingen te blijven invoeren op Waarneming.nl. Van veel gebieden zijn nog onvoldoende gegevens beschikbaar om een goed beeld te krijgen.
De boodschap sloot mooi aan bij de excursies die gedurende de dag plaatsvonden. Naast korstmossen en natuurfotografie gingen groepen onder meer op pad voor woelmuizen en IJsselmeervogels.
Naar de vlinderbioscoop
Na al die kennis en activiteit kon de dag ontspannen worden afgesloten bij de vlinderbioscoop van IVN.
In een verduisterde promotiewagen konden bezoekers kennismaken met nachtvlinders en hun verrassende kleuren en vormen. Met een UV-lamp worden de dieren gelokt en een groot insectennet zorgt ervoor dat de gevleugelde filmsterren niet meteen ontsnappen zodra de deur opengaat.
Althans, dat was het plan.
De hoofdrolspelers zelf hadden deze keer namelijk verstek laten gaan. Door het felle licht van de volle maan waren er de voorgaande nacht nauwelijks nachtvlinders op de lamp afgekomen. De filmsterren waren dus letterlijk gevlogen.
Gelukkig konden de bezoekers de nachtvlinders op het beeldscherm alsnog van heel dichtbij bekijken.
De kracht van doen
Grien Goud liet in Oudemirdum vooral zien hoeveel kennis, enthousiasme en inzet er onder de groene vrijwilligers in Fryslân aanwezig is. Mensen die vogels tellen, soorten inventariseren, natuur beheren, onderzoek ondersteunen, kennis doorgeven of anderen enthousiast maken om eens wat beter naar de natuur te kijken.
Soms heb je daarvoor ingewikkeld onderzoek nodig. Maar soms begint het gewoon met een loep bij een oude eik of met een camera en een paddenstoel in het Elfenbos.
Al met al was het een zeer geslaagde vrijwilligersdag in Oudemirdum – en een mooie kennismaking met de enorme rijkdom aan natuur die er in Gaasterland te ontdekken is.
Over Grien Goud
De Friese Groene Vrijwilligersdag Grien Goud is een samenwerking van It Fryske Gea, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, IVN, BoerenNatuur Fryslân, de Fryske Feriening foar Fjildbiology, Sovon, Zodion, Landschapsbeheer Friesland en de provincie Fryslân.
De vrijwilligersdag wordt sinds 2019 georganiseerd om mensen die zich op allerlei manieren vrijwillig inzetten voor de Friese natuur te bedanken, met elkaar in contact te brengen en te inspireren.
